Πέθανε η σπουδαία βυζαντινολόγος Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, μια από τις σημαντικότερες πνευματικές μορφές της σύγχρονης Ελλάδας και της διεθνούς ακαδημαϊκής κοινότητας, αφήνοντας πίσω της ένα τεράστιο επιστημονικό και πολιτιστικό αποτύπωμα. Η είδηση του θανάτου της, σε ηλικία 99 ετών, σηματοδοτεί το τέλος μιας ολόκληρης εποχής για τις βυζαντινές σπουδές, την ιστορική έρευνα και τον δημόσιο διάλογο γύρω από την ελληνική ταυτότητα και την ευρωπαϊκή ιστορία. Με πορεία που ξεκίνησε από μια προσφυγική γειτονιά της Αθήνας και έφτασε μέχρι τα ανώτατα αξιώματα της γαλλικής πανεπιστημιακής ζωής, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ κατόρθωσε να συνδυάσει την επιστημονική αυστηρότητα με την κοινωνική ευαισθησία, επηρεάζοντας γενιές φοιτητών και ερευνητών σε ολόκληρο τον κόσμο.
Διάβασε επίσης: Πέθανε στα 48 του ο πρωταγωνιστής του Dawson’s Creek James Van Der Beek
Η απώλειά της δεν αφορά μόνο την ακαδημαϊκή κοινότητα, αλλά και τον ευρύτερο πολιτιστικό χώρο. Πρώτη γυναίκα που κατέλαβε κορυφαίες διοικητικές θέσεις στη Σορβόννη και πρωτοπόρος σε ένα κατεξοχήν ανδροκρατούμενο περιβάλλον, άνοιξε δρόμους για τις επόμενες γενιές γυναικών επιστημόνων, αποδεικνύοντας ότι η αριστεία δεν γνωρίζει σύνορα ούτε περιορισμούς. Η ζωή και το έργο της συνδέθηκαν στενά με την ανάδειξη του Βυζαντίου ως βασικού πυλώνα της ευρωπαϊκής ιστορίας, ενώ η δημόσια παρουσία της υπήρξε πάντα δυναμική, με παρεμβάσεις που ξεπερνούσαν τα στενά όρια της ιστορικής έρευνας.
Σε μια πορεία σχεδόν ενός αιώνα, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ δεν υπήρξε μόνο μια διακεκριμένη πανεπιστημιακός, αλλά και μια προσωπικότητα με βαθιά πολιτική και κοινωνική συνείδηση. Από τα νεανικά της χρόνια στην Αντίσταση έως τη διεθνή δράση της ως πρέσβειρα καλής θέλησης και επικεφαλής σημαντικών πολιτιστικών οργανισμών, διατήρησε αμείωτη την πίστη της στη δύναμη της γνώσης και της παιδείας.
Βιογραφία και πρώτα χρόνια
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ γεννήθηκε στην Αθήνα στις 29 Αυγούστου 1926. Ο πατέρας της, Νικόλαος Γλύκατζης, έμπορος, και η μητέρα της Καλλιρρόη, το γένος Ψαλτίδη, εγκαταστάθηκαν στη συνοικία του Βύρωνα ως πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία μετά τη «Μεγάλη Καταστροφή». Από πολύ μικρή έδειξε έντονο ενδιαφέρον για τα κοινά. Ήδη σε ηλικία έξι ετών εκφωνούσε τους πρώτους της «πολιτικούς λόγους» στη γειτονιά της, διαβάζοντας μια εφημερίδα ανάποδα υπέρ του Βενιζέλου.
Κατά τη διάρκεια της Κατοχής εντάχθηκε στην Αντίσταση σε ηλικία μόλις 14 ετών, αναλαμβάνοντας τη μεταφορά μηνυμάτων στη γειτονιά της. Ολοκλήρωσε τις δευτεροβάθμιες σπουδές της στο Δ΄ Γυμνάσιο Αθηνών και συνέχισε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας. Αμέσως μετά τον πόλεμο εργάστηκε ως γραμματέας σε ίδρυμα για άπορα παιδιά, ενώ παράλληλα αφοσιώθηκε σε έρευνες για τη Μικρά Ασία και την Καππαδοκία, στηρίζοντας οικονομικά και την οικογένειά της.
Η πορεία στη Γαλλία και η ακαδημαϊκή καταξίωση
Το 1953 μεταβαίνει στο Παρίσι για να συνεχίσει τις σπουδές της στην École des Hautes Études. Το 1955 ξεκινά τη συνεργασία της με το Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας (CNRS), όπου αργότερα έγινε διευθύντρια ερευνών. Το 1956 γνωρίζει τον Jacques Ahrweiler, τον οποίο παντρεύεται το 1957, ενώ το 1964 γεννά την κόρη τους Μαρί-Ελέν, την επομένη της κατάθεσης της διατριβής της «Βυζάντιο και Θάλασσα».
Ανακηρύχθηκε διδάκτωρ Ιστορίας το 1960 και Docteurès Lettres το 1966. Το 1967 εξελέγη καθηγήτρια Βυζαντινής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, κατακτώντας γρήγορα διεθνή αναγνώριση για το ερευνητικό και διδακτικό της έργο.
Διακρίσεις, αξιώματα και διεθνής παρουσία
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπήρξε η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του τμήματος Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης και αργότερα η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του Πανεπιστημίου Paris I Panthéon-Sorbonne (1976-1981), ενώ διετέλεσε και αντιπρόεδρος του ιδρύματος την περίοδο 1970-1973. Υπηρέτησε ως επισκέπτρια καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Harvard (1973-1974) και ως διευθύντρια του Τμήματος Ιστορίας και πρόεδρος της Επιτροπής Έρευνας της Φιλοσοφικής Σχολής (1969-1970).
Από το 1982 έως το 1989 διετέλεσε Πρύτανης της Ακαδημίας και Καγκελάριος των Πανεπιστημίων των Παρισίων, ενώ παράλληλα υπήρξε αντιπρόεδρος και στη συνέχεια πρόεδρος του Ιδρύματος Georges Pompidou. Διατέλεσε επίσης πρόεδρος του Αμερικανικού Μουσείου Τέχνης στη Γαλλία, αντιπρόεδρος του Ιδρύματος Danielle Mitterrand και εμπειρογνώμων για τις κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες στην UNESCO.
Υπήρξε πρόεδρος και αργότερα επίτιμη πρόεδρος του Πανεπιστημίου της Ευρώπης, επίτιμη πρόεδρος της Διεθνούς Ενώσεως Βυζαντινών Σπουδών, γενική γραμματέας της Διεθνούς Ενώσεως Ιστορικών Επιστημών (1980-1990), καθώς και πρόεδρος της Παγκόσμιας Κίνησης Επιστημονικής Ευθύνης (MURS). Στην Ελλάδα άφησε ισχυρό αποτύπωμα ως πρόεδρος του Εθνικού Θεάτρου (1999-2012) και του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών (1993-2022), ενώ η δράση της επεκτάθηκε και στο Διεθνές Ίδρυμα Ντιμίτρι Σοστακόβιτς.
Ήταν αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, της Βρετανικής Ακαδημίας, της Βασιλικής Ακαδημίας του Βελγίου, της Ακαδημίας Επιστημών του Βερολίνου και της Βουλγαρίας και επίτιμη διδάκτωρ πλήθους πανεπιστημίων σε Ευρώπη, Αμερική και Μέση Ανατολή.
Η κληρονομιά μιας ανήσυχης διανόησης
Ο θάνατος της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ δεν κλείνει απλώς έναν βιολογικό κύκλο, σηματοδοτεί την αποχώρηση μιας γενιάς διανοουμένων που έβλεπαν την ιστορία όχι ως απολίθωμα του παρελθόντος, αλλά ως ζωντανό εργαλείο κατανόησης του παρόντος. Η ίδια δεν περιορίστηκε ποτέ στον ρόλο της ακαδημαϊκού. Υπήρξε μια δημόσια φωνή που υπερασπίστηκε τον ευρωπαϊκό πολιτισμό, την παιδεία και την ανάγκη διαλόγου ανάμεσα στις κοινωνίες, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στη θέση της Ελλάδας μέσα στην ιστορική συνέχεια της Ευρώπης.
Το έργο της ανέδειξε το Βυζάντιο ως γέφυρα ανάμεσα στην αρχαιότητα και τη νεότερη εποχή, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο η διεθνής κοινότητα αντιλαμβάνεται την ελληνική ιστορία. Ταυτόχρονα, η προσωπική της διαδρομή –από την Αντίσταση έως τις υψηλότερες ακαδημαϊκές διακρίσεις– υπενθυμίζει ότι η γνώση μπορεί να αποτελέσει δύναμη κοινωνικής αλλαγής και προσωπικής υπέρβασης.
Η παρακαταθήκη της δεν βρίσκεται μόνο στα βιβλία και στις διαλέξεις της, αλλά και στο παράδειγμα ζωής που άφησε πίσω της. Μιας ζωής αφοσιωμένης στη σκέψη, στην ευθύνη και στη δημιουργία. Σε μια εποχή που αναζητά νέους προσανατολισμούς, η φωνή της ίσως σιωπά, όμως η επίδρασή της θα συνεχίσει να καθοδηγεί όσους πιστεύουν ότι η ιστορία δεν είναι απλώς μνήμη, αλλά πυξίδα για το μέλλον.
Ο πολιτικός κόσμος αποχαιρέτησε την Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ
Ο πρόεδρος της Δημοκρατίας, Κώστας Τασούλας σε ανακοίνωσή του ανέφερε: «Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, η ανεπανάληπτη ακαδημαϊκός, η μεγάλη διεθνής Ελληνίδα δεν είναι πια μαζί μας. Βαθιά θλίψη και συγκίνηση απλώνεται στην Ελλάδα, στη Γαλλία και στην Ευρώπη, στην οικογένεια και στους οικείους της, στους αναρίθμητους φοιτητές της, σε όλους όσοι γνώρισαν, σεβάστηκαν και αγάπησαν την ίδια και το έργο της.
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ φώτισε με το έργο της την διαχρονική όψη της ελληνικότητας και ταυτόχρονα ξεχώρισε για τον γνήσια ελληνικό χαρακτήρα της. Αγέρωχη και υπερήφανη διάβηκε με βήμα σταθερό μέσα από τις ανατροπές και τις υπερβάσεις ενός ολόκληρου αιώνα. Μέχρι το τέλος παρέμεινε ανήσυχη και δημιουργική. Με το νεανικό πείσμα της επιβεβαίωσε ότι η πνευματική εγρήγορση δεν γνωρίζει ηλικία.
Από τα αγωνιστικά χρόνια στην Αθήνα της Κατοχής ως τα ακαδημαϊκά ύψη της μεταπολεμικής Ευρώπης ο λόγος της υπήρξε πάντοτε αιχμηρός, ελεύθερος και εύστοχος. Με ακαταπόνητη προσήλωση στη μελέτη και την έρευνα υπηρέτησε με αδιάπτωτο πάθος την ιστορική επιστήμη και ιδίως τη βυζαντινολογία, συμβάλλοντας καθοριστικά στη διεθνή κατανόηση του Βυζαντίου ως θεμελιώδους πυλώνα του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Φώτισε με συνέπεια την ιστορική συνέχεια του Ελληνισμού και τη θέση της Ελλάδας στον ευρωπαϊκό και παγκόσμιο χάρτη.
Ως η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας και η πρώτη γυναίκα πρύτανης στα 700 χρόνια ιστορίας του Πανεπιστημίου της Σορβόννης, απέδειξε έμπρακτα ότι η γνώση, η εργατικότητα και η γνησιότητα της προσφοράς μπορούν να υπερβούν κάθε στερεότυπο και κάθε περιορισμό, ανοίγοντας δρόμους για τις επόμενες γενιές. Υπήρξε υπόδειγμα για τις γυναίκες επιστήμονες, για κάθε νέα και νέο που ονειρεύεται να κατακτήσει κορυφές, αλλά και για κάθε πολίτη που πιστεύει ότι η παιδεία, η πνευματική ποιότητα και η ελευθερία της σκέψης αποτελούν ζηλευτά γνωρίσματα των ολοκληρωμένων και υπεύθυνων ατόμων και συνάμα θεμέλια μιας δημοκρατικής και ώριμης κοινωνίας.
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ αφήνει πίσω της μια ανεκτίμητη πνευματική παρακαταθήκη και ένα ζωντανό παράδειγμα προσφοράς. Εκφράζω τα ειλικρινή και βαθιά μου συλλυπητήρια στην οικογένεια και στους οικείους της. Η μνήμη και το έργο της θα παραμείνουν φωτεινός οδηγός για την κοινωνία μας».
Ο Πρόεδρος της Βουλής των Ελλήνων κ. Νικήτας Κακλαμάνης, προέβη στην ακόλουθη δήλωση: «Η απώλεια της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ σηματοδοτεί το τέλος μιας σπουδαίας διαδρομής που υπερέβη τα όρια της επιστήμης και άγγιξε τον ίδιο τον πυρήνα του ευρωπαϊκού πνεύματος. Αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες και πλέον εμβληματικές εκπροσώπους της χώρας μας στο διεθνές πνευματικό και ακαδημαϊκό στερέωμα. Με το κύρος, τη γνώση και τη διεθνή της παρουσία ανέδειξε την Ελλάδα ως ενεργό φορέα πολιτισμού, ιστορικής συνέχειας και επιστημονικής αριστείας.
Υπήρξε κορυφαία ιστορικός και διεθνώς αναγνωρισμένη βυζαντινολόγος, με έργο που ανέδειξε τον βυζαντινό πολιτισμό ως ζωντανό θεμέλιο της ευρωπαϊκής ιστορίας και ταυτότητας. Με τη σκέψη της, τη διδασκαλία της και τη δημόσια παρουσία της, υπηρέτησε με συνέπεια τη γνώση, την παιδεία και τον ορθό λόγο. Η ακαδημαϊκή της πορεία, που την κατέστησε την πρώτη γυναίκα Πρύτανη στην ιστορία της Σορβόννης, δεν συνιστούσε μόνο προσωπικό επίτευγμα, αλλά και ορόσημο για τη θέση των γυναικών στην ανώτατη εκπαίδευση και στους διεθνείς θεσμούς. Παράλληλα, η διαρκής της σύνδεση με την Ελλάδα και η προσφορά της στον δημόσιο διάλογο ανέδειξαν μια προσωπικότητα βαθιάς παιδείας, παρρησίας και αφοσίωσης στις αξίες του πολιτισμού και της δημοκρατίας. Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ καταλαμβάνει πλέον ξεχωριστή θέση στη συλλογική μνήμη του τόπου και της ευρωπαϊκής διανόησης. Το έργο και η σκέψη της θα συνεχίσουν να εμπνέουν τις επόμενες γενιές. Στην οικογένειά της και στους οικείους της εκφράζω τα ειλικρινή και θερμά μου συλλυπητήρια».
Ο υπουργός Άμυνας Νίκος Δένδιας σε ανάρτησή του ανέφερε: «Η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ υπήρξε εμβληματική Ιστορικός, με τεράστιο έργο και διεθνή ακτινοβολία. Με τη γνώση και την αφοσίωσή της, ανέδειξε τη Βυζαντινή Περίοδο και συνέβαλε καθοριστικά στο να φωτιστεί ως αναπόσπαστο και λαμπρό κεφάλαιο της πορείας του Ελληνισμού μέσα στους αιώνες. Την αποχαιρετάμε με ευγνωμοσύνη».
Η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ υπήρξε εμβληματική Ιστορικός, με τεράστιο έργο και διεθνή ακτινοβολία. Με τη γνώση και την αφοσίωσή της, ανέδειξε τη Βυζαντινή Περίοδο και συνέβαλε καθοριστικά στο να φωτιστεί ως αναπόσπαστο και λαμπρό κεφάλαιο της πορείας του Ελληνισμού μέσα στους…
— Nikos Dendias (@NikosDendias) February 16, 2026
Κεντρική φωτογραφία: ΑΠΕ-ΜΠΕ
Διάβασε επίσης: Πέθανε η Άννα Ψαρούδα – Μπενάκη – Η πρώτη γυναίκα πρόεδρος της Βουλής
Για σχόλια, μηνύματα ή φωτογραφικό υλικό σχετικά με το Mad.gr, επισκεφτείτε μας στο Facebook, επικοινωνήστε μέσω Twitter ή ακολουθήστε μας στο Instagram.
